WhatsApp

ગુદા પાસે ગાંઠ ફૂટીને ફરી થાય છે? કદાચ ભગંદર છે

ડૉ. હર્ષ શાહ · ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

અમદાવાદમાં ભગંદરની સારવાર · ગુદા પાસે ફૂટીને રૂઝાય અને પાછી થાય એવી ગાંઠ માટે

છેલ્લે સુધાર્યું: 3 નવેમ્બર 2026

ગુદા પાસેના નાના મોઢામાંથી વારંવાર પરુ નીકળે, અથવા ગાંઠ ફૂટીને ફરી ઊપસે, તો ઘણી વાર એ ભગંદર (anal fistula) હોય છે. ચામડી નીચે બનેલી આ પાતળી નળી ભાગ્યે જ જાતે બંધ થાય છે.

ઘણા લોકો ગાંઠ ફરી દુખે ત્યારે એન્ટિબાયોટિક લઈ લે છે અને થોડા અઠવાડિયાં સારું લાગે છે. નળી અંદર ત્યાં જ રહે છે, એટલે તકલીફ પાછી આવે છે. આ પાનામાં ભગંદર કેવી રીતે બને છે, નળીની દિશા કેવી રીતે તપાસાય છે અને મળ રોકી રાખતો સ્નાયુ સલામત રહે તેમ ઓપરેશન કેવી રીતે પસંદ થાય છે, તે સમજાવ્યું છે.

તમને કોણ તપાસશે

ડૉ. હર્ષ શાહ પેટ અને આંતરડાના સર્જન છે. ભગંદર અને ગુદાની બીજી તકલીફોની સારવાર તેઓ પોતે કરે છે, પહેલી તપાસથી છેલ્લી ફરી તપાસ સુધી.

ડૉ. હર્ષ શાહ, ભગંદરના સર્જન, અમદાવાદ
Dr Harsh Shah — MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology).

Dr Harsh Shah
MS, MCh (Surgical Gastroenterology), DrNB (Surgical Gastroenterology)
Registered with Gujarat Medical Council, Reg. No. G-38738
Gastro & Cancer Surgeon · Dr. Jivraj Mehta Hospital, Vasna, Ahmedabad

આંતરડા અને ગુદાની સર્જરીનો 18 વર્ષનો અનુભવ. પહેલી મુલાકાતથી છેલ્લી તપાસ સુધી દરેક દર્દીને તેઓ પોતે જ જુએ છે.

કોઈ પણ કાપ મૂકતાં પહેલાં ભગંદરની નળીની દિશા ધ્યાનથી સમજવી પડે છે. એટલે પહેલી મુલાકાત ધીમી, ખાનગી અને શાંતિથી થાય છે. સોજો કેવી રીતે શરૂ થયો, કેટલી વાર પરુ નીકળે છે અને અગાઉ શું કરાવ્યું, તે પૂછાય છે.

ભગંદર શું છે અને કેમ બને છે

ભગંદર એટલે ગુદાની અંદરના ભાગને ગુદા પાસેની ચામડી સાથે જોડતી નાની નળી. મોટા ભાગે તે નાની ગ્રંથિમાં થયેલી પરુની ગાંઠ (abscess)થી શરૂ થાય છે.

પરુની ગાંઠમાંથી ભગંદર કેવી રીતે બને છે
તબક્કોશું થાય છેકેમ મહત્વનું છે
1. ગુદાની અંદરની નાની ગ્રંથિ બંધ થાય છે.જંતુઓ ભેગા થઈને પરુ બને છે.પરુની ગાંઠની શરૂઆત અહીંથી થાય છે.
2. પરુ બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધે છે.તે પેશીમાંથી ચામડી સુધી પહોંચીને ફૂટે છે.દુખાવો ઘટે છે, એટલે સારું થઈ ગયું એવું લાગે છે.
3. નળી ખુલ્લી રહી જાય છે.પેશીનું પાતળું અસ્તર નળીમાં રહે છે અને તેને ખુલ્લી રાખે છે.મોઢામાંથી વચ્ચે વચ્ચે પ્રવાહી ઝરે છે.
4. મોઢું ઉપરથી બંધ થઈ જાય છે.પાછળ ફરી પરુ ભરાય છે.નવી ગાંઠ બને છે અને ચક્ર ફરી ચાલે છે.

સારવારનો હેતુ દરેક નવી ગાંઠનું પરુ કાઢવા પૂરતો નથી. નળીની જ સારવાર કરવાનો છે.

લોકો કેવાં ચિહ્નો વર્ણવે છે

સામાન્ય વાત આવી હોય છે: ગુદા પાસે ગાંઠ થાય, ફૂટે, અઠવાડિયાં સુધી શાંત રહે અને પછી એ જ જગ્યાએ ફરી થાય.

  • ચામડી પર નાનું મોઢું જેમાંથી પરુ કે લોહીવાળું પ્રવાહી ઝરે છે.
  • અંડરવેર ભીનું થવું અને મોઢાની આસપાસ ખંજવાળ આવવી.
  • ધબકતો દુખાવો જે ગાંઠ ફૂટે તે પહેલાં વધે છે અને પછી ઘટે છે.
  • તાવ કે ધ્રુજારી જ્યારે પરુ ફરી ભરાય.
  • ચામડી નીચે કડક દોરી જેવું જે મોઢાથી ગુદા તરફ હાથે અનુભવાય.

શૌચ વખતે દુખાવો અને કાગળ પર લોહીની લીટી ફિશર તરફ વધુ ઈશારો કરે છે. તાવ સાથે ધબકતો સોજો પરુની ગાંઠ છે અને તેમાંથી પરુ વિલંબ વગર કાઢવું પડે છે.

ભગંદર, પરુની ગાંઠ, હરસ કે ફિશર?

ગુદા પાસે પરુ ઝરતું મોઢું ભગંદર તરફ ઈશારો કરે છે. ગરમ, અડતાં દુખે એવો સોજો પરુની ગાંઠ સૂચવે છે. શૌચ વખતનો દુખાવો ફિશર સૂચવે છે.

ગુદાની સામાન્ય તકલીફો કેવી રીતે જુદી પાડવી
તમે શું અનુભવો છોમોટા ભાગે શું હોયશું જરૂરી છે
ગાંઠ ફૂટે અને પછી વારંવાર પરુ ઝરે.ભગંદર.તપાસ, ઘણી વાર MRI, પછી ઓપરેશન.
ગરમ, ધબકતો, અડતાં દુખે એવો સોજો અને તાવ.પરુની ગાંઠ.વિલંબ વગર પરુ કાઢવું.
શૌચ વખતે તીક્ષ્ણ દુખાવો, લોહીની લીટી.ફિશર.મળની સંભાળ, મલમ, ક્યારેક નાનું ઓપરેશન.
દુખ્યા વગર લોહી પડે, નરમ ગઠ્ઠો બહાર આવે.હરસ.ગ્રેડ નક્કી કરવો, પછી ખોરાક, દવા કે પ્રક્રિયા.
લોહી સાથે શૌચની ટેવમાં નવો ફેરફાર, અથવા વજન ઘટે.પૂરી તપાસ જરૂરી.Colonoscopy કે બીજા ટેસ્ટ.

એક જ વ્યક્તિને આમાંની એક કરતાં વધુ તકલીફ સાથે હોઈ શકે. જો દુખાવો મુખ્યત્વે શૌચ વખતે જ હોય, તો ફિશર અને તેની સારવાર વિશેનું પાનું વાંચો.

એન્ટિબાયોટિક અને ક્રીમથી કેમ બંધ થતું નથી

એન્ટિબાયોટિક ચેપને શાંત કરે છે, પણ અસ્તરવાળી નળીને બંધ કરી શકતી નથી. નળી ખુલ્લી રહે છે, એટલે ગાંઠ ફરી થાય છે.

  • એન્ટિબાયોટિકના કોર્સથી થોડા અઠવાડિયાં પરુ અટકે છે, પછી પાછું આવે છે.
  • ક્રીમ અને સિટ્ઝ બાથ ચામડીને રાહત આપે છે, પણ નળી સુધી પહોંચતાં નથી.
  • ઘરે ગાંઠ દબાવવી કે ફોડવી ચેપને વધુ ઊંડે ધકેલી શકે છે.
  • વર્ષો રાહ જોવાથી આડી શાખાઓ બને છે અને પછીનું ઓપરેશન અઘરું થાય છે.

વાપરેલી દરેક ગોળી અને ટ્યુબ ડૉક્ટરને બતાવો. તેનાથી સમય બચે છે અને જે અગાઉ કામ ન આવ્યું તે ફરી થતું નથી.

પહેલી મુલાકાતમાં શું થાય છે

ડૉક્ટર સોજા વિશે પૂછે છે, મોઢું જુએ છે અને નળી હાથે તપાસે છે. પછી નક્કી કરે છે કે નળીની દિશા સમજવા કઈ સ્કેન કે તપાસ જોઈએ.

  1. ઇતિહાસ. કેટલા સમયથી, કેટલી વાર પરુ નીકળે છે, અગાઉ પરુ કાઢ્યું કે ઓપરેશન થયું, અને આંતરડાનો કોઈ રોગ.
  2. હળવી નજર અને સ્પર્શ. મોઢાની જગ્યા અને ચામડી નીચેની દોરી પહેલા સંકેતો આપે છે.
  3. ગુદાની અંદરની તપાસ. જો ખૂબ દુખે, તો તે પછીની મુલાકાતે કે ટૂંકા બેભાનપણામાં થાય છે.
  4. જરૂર હોય તો સ્કેન. પેલ્વિસનો MRI નળી અને આડી શાખાઓ બતાવે છે.
  5. લેખિત plan. હવે શું કરવું, શું અપેક્ષા રાખવી અને ક્યારે પાછા આવવું.

પહેલા જ દિવસે કોઈને દુખાવાવાળી તપાસ કરાવવાની ફરજ પડાતી નથી. જો જગ્યા ખૂબ દુખતી હોય, તો પહેલાં સારવાર શરૂ થાય છે અને પૂરી તપાસ પછી થાય છે.

ઓપરેશન પહેલાં નળીની તપાસ કેમ જરૂરી

નળી મળ રોકતા સ્નાયુની સાપેક્ષે કઈ દિશામાં જાય છે, તેનાથી નક્કી થાય છે કે કયું ઓપરેશન સલામત છે. ખોટી પસંદગીથી મળ રોકવાની ક્ષમતા બગડી શકે છે.

નળીની દિશા પ્રમાણે સારવારની પસંદગી કેવી બદલાય છે
નળી ક્યાંથી પસાર થાય છેતેનો અર્થસામાન્ય દિશા
સ્નાયુના મોટા ભાગની નીચેથી (નીચું).સ્નાયુનો નાનો ભાગ જ સામેલ છે.Fistulotomy, એટલે નળી ખુલ્લી કરવી.
સ્નાયુના મોટા ભાગમાંથી (ઊંચું).નળી કાપતાં સ્નાયુ ઘણો કપાય.Seton, એટલે નળીને વહેતી રાખતો દોરો.
ઘણી શાખાઓ સાથે.આડા ખિસ્સામાં પરુ ભરાઈ શકે છે.ખિસ્સાં ખાલી કરવાં, પછી કામ તબક્કાવાર કરવું.
Crohn's જેવા આંતરડાના રોગ સાથે.આંતરડાનો રોગ તકલીફ ચલાવે છે.રોગની સારવાર, અને પરુ કાઢવા seton.

એટલે ઓપરેશનના નામ કરતાં સ્કેન અને અનુભવી તપાસ વધુ મહત્વની છે.

ફિસ્ટુલોટોમી સરળ ભાષામાં

ફિસ્ટુલોટોમીમાં સર્જન નળીને ખુલ્લી કરી દે છે, જેથી તે તળિયેથી સપાટ ઘાની જેમ રૂઝાય. તે નીચી નળી માટે છે, જે બહુ ઓછા સ્નાયુમાંથી પસાર થાય છે.

  • ડે-કેર. સામાન્ય રીતે કમરથી નીચે બેભાન કરીને કે ટૂંકા બેભાનપણામાં થાય છે, અને ઘણી વાર એ જ દિવસે ઘરે જવાય છે.
  • નળી આખી લંબાઈમાં ખુલ્લી કરાય છે અને અસ્તર સાફ કરાય છે.
  • ઘા અંદરથી બહાર તરફ રૂઝાય છે અને પછીનાં અઠવાડિયાં ડ્રેસિંગ બદલાય છે.
  • આ રીતે સારવાર પામેલાં નીચાં ભગંદર મોટા ભાગે પાછાં થતાં નથી.

સ્નાયુનો માત્ર નાનો ભાગ કપાય છે. મળ રોકી રાખતો ભાગ અકબંધ રહે છે.

સેટોન સરળ ભાષામાં

સેટોન એટલે નળીમાંથી પસાર કરીને ઢીલો બાંધેલો નરમ દોરો. તે નળીને વહેતી રાખે છે, જેથી પરુ ફરી ભરાતું નથી.

  • ઊંચી કે જટિલ નળી માટે, જ્યાં નળી કાપતાં સ્નાયુને જોખમ થાય.
  • ઢીલો સેટોન પરુ વહાવે છે. તેનાથી સોજો શમે છે અને છેલ્લા પગલા પહેલાં નળી સ્થિર થાય છે.
  • બીજો તબક્કો પછી આવી શકે, જે ચેપ શાંત થાય અને સ્કેન સ્પષ્ટ હોય ત્યારે નક્કી થાય છે.
  • સેટોન સાથે ચાલી શકાય છે અને કામ કરી શકાય છે, સાદા ડ્રેસિંગ સાથે.

આ ઓપરેશન ડૉ. હર્ષ શાહ પોતે કરે છે. તમે નક્કી કરો તે પહેલાં તેઓ દરેક પસંદગી સમજાવે છે.

ઓપરેશનનાં જોખમ વિશે સીધી વાત

દરેક ઓપરેશનમાં જોખમ હોય છે. ભગંદરની સર્જરી સાથે જોડાયેલાં જોખમ થોડાં છે, અને સંમતિ પહેલાં તે તમને રૂબરૂ સમજાવાય છે.

  • ગેસ થોડો સરી જવો કે મળનો થોડો ડાઘ પડવો, જે ઊંચી નળીમાં વધુ શક્ય છે.
  • ભગંદર પાછું થઈ શકે, ખાસ કરીને જટિલ નળીમાં, અને બીજા તબક્કાની જરૂર પડી શકે.
  • ઘામાં લોહી નીકળવું કે નવું પરુ ભરાવું, જે ઓછું જોવા મળે છે.
  • ધીમી રૂઝ ડાયાબિટીસ કે આંતરડાના રોગવાળાને, જેની પહેલેથી ચર્ચા થાય છે.

રૂઝ દરમિયાન અઠવાડિયે અઠવાડિયે શું થાય

ઘા તળિયેથી ઉપર તરફ ઘણાં અઠવાડિયાંમાં રૂઝાય છે. આ સમયે નિયમિત ડ્રેસિંગ, સિટ્ઝ બાથ અને નરમ મળ મુખ્ય છે.

ભગંદરના ઓપરેશન પછીની સામાન્ય રૂઝ
ક્યારેશું અપેક્ષા રાખવી
પહેલા દિવસોદુખણ અને થોડું પ્રવાહી. સિટ્ઝ બાથ, ડ્રેસિંગ અને આરામ.
લગભગ એકથી બે અઠવાડિયાંહળવા કામે પાછા ફરાય. પ્રવાહી ધીમે ધીમે ઘટે છે.
ત્રણથી છ અઠવાડિયાંઘા સંકોચાય અને ભરાય છે. ફરી તપાસમાં તળિયું જોવાય છે.
છથી આઠ અઠવાડિયાં કે વધુઘા બંધ થાય છે. સેટોન મૂક્યો હોય તો આગળનું પગલું નક્કી થાય છે.

જો દુખાવો અચાનક વધે, લોહી વધુ નીકળે કે તાવ આવે, તો તરત ક્લિનિકમાં ફોન કરો.

ખાસ સંજોગોમાં શું ફેરફાર થાય

વ્યક્તિ પ્રમાણે plan થોડો બદલાય છે. આંતરડાનો રોગ, ડાયાબિટીસ અને અગાઉની સર્જરી સામાન્ય ઉદાહરણો છે.

  • Crohn's રોગ. ભગંદર આંતરડાના રોગનો ભાગ હોય છે. કાપવાના ઓપરેશન પહેલાં સેટોન અને રોગની દવા આવે છે.
  • ડાયાબિટીસ. પહેલાં સુગર કાબૂમાં લવાય છે, કારણ કે ઊંચી સુગર રૂઝ ધીમી કરે છે અને ચેપને નોતરે છે.
  • અગાઉની ભગંદર સર્જરી. નવો plan બનાવતાં પહેલાં જૂના ડાઘ અને જૂના સ્કેન ધ્યાનથી જોવાય છે.
  • પ્રસૂતિ પછી સ્ત્રીઓ. યોનિ તરફ જતી નળી જુદી તકલીફ છે અને તેને અલગથી તપાસાય છે.

ક્યારે ભગંદર માની ન લેવું

ગુદા પાસેથી પ્રવાહી નીકળે તે હંમેશાં સાદું ભગંદર નથી. કેટલાં ચિહ્નો હોય તો રાહ જોયા વગર વધુ તપાસ કરવી જોઈએ.

  • શૌચની ટેવમાં તાજેતરના ફેરફાર સાથે ગુદામાંથી લોહી પડવું.
  • વજન ઘટવું, થાક લાગવો કે હાથે અનુભવાય એવો કડક ગઠ્ઠો.
  • પેટના દુખાવા સાથે ઝાડા, જે આંતરડાના રોગ તરફ ઈશારો કરી શકે.
  • ઓપરેશન પછી ઘા રૂઝાય નહીં.

આવા કિસ્સામાં colonoscopy કે બીજા ટેસ્ટની સલાહ મળી શકે. આ સામાન્ય તપાસ છે, ડરવાનું કારણ નથી.

સર્જનને પૂછવા જેવા પ્રશ્નો

  1. મારી નળી નીચી છે કે ઊંચી, અને તમે કેવી રીતે જાણો છો?
  2. ઓપરેશન પહેલાં મારે MRI કરાવવો પડશે?
  3. મારા માટે ફિસ્ટુલોટોમી સલામત છે, કે સેટોન વધુ સમજદારી ભર્યું છે?
  4. મારા કિસ્સામાં મળ સરી જવાની શક્યતા કેટલી છે?
  5. ભગંદર પાછું ન થાય તે માટે હું શું કરી શકું?

પહેલી મુલાકાતથી રૂઝ સુધીના તબક્કા

  1. પહેલી સલાહ. ઇતિહાસ, હળવી તપાસ અને લેખિત plan.
  2. નળીની તપાસ. નળી સ્પષ્ટ રીતે નીચી ન હોય ત્યારે MRI કે બીજા ટેસ્ટ.
  3. પરુ કાઢવું. ગાંઠ હોય તો પહેલાં પરુ કઢાય છે, જેથી ચેપ શાંત થાય.
  4. ઓપરેશન. નીચી નળી માટે ફિસ્ટુલોટોમી, ઊંચી નળી માટે સેટોન.
  5. ડ્રેસિંગ અને ફરી તપાસ. ઘા ભરાય તેમ નિયમિત તપાસ.
  6. જરૂર હોય તો છેલ્લું પગલું. સેટોનથી વહેતી રાખેલી નળી માટે આયોજિત બીજું ઓપરેશન.

ખર્ચ, વીમો અને દાખલ થવાની વાત

ક્લિનિકમાં સારવાર સલાહ પ્રમાણે થાય છે. ઓપરેશનની સલાહ હોય તો દાખલ થતાં પહેલાં અંદાજ લેખિતમાં અપાય છે.

ઓપરેશનનો ખર્ચ દવાખાનાના રૂમ, બેભાન કરવાની રીત અને સ્કેનની જરૂર પર આધારિત છે. ઘણી વીમા પૉલિસી ગુદાની ડે-કેર સર્જરી આવરી લે છે, અને દવાખાનાનું ડેસ્ક કાગળિયામાં મદદ કરે છે. અગાઉની દવાની ચિઠ્ઠીઓ અને રિપોર્ટ સાથે લાવો. બુક કરતાં પહેલાં કંઈ પૂછવું હોય તો ફોન કરો +91-63555-64601.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ભગંદર એટલે શું?

ગુદાની અંદરના ભાગને ગુદા પાસેની ચામડી સાથે જોડતી નાની નળી. તેમાંથી વચ્ચે વચ્ચે પરુ કે લોહીવાળું પ્રવાહી ઝરે છે.

શું ભગંદર ઓપરેશન વગર રૂઝાય?

સાચું ભગંદર ભાગ્યે જ જાતે બંધ થાય છે, કારણ કે નળીમાં અસ્તર હોય છે. એન્ટિબાયોટિક ચેપ શાંત કરે છે, પણ ગાંઠ સામાન્ય રીતે ફરી થાય છે.

ઓપરેશન પહેલાં MRI કરાવવો જરૂરી છે?

ઘણી વાર હા. MRI નળી અને આડી શાખાઓ બતાવે છે અને કેટલો સ્નાયુ સામેલ છે તે જણાવે છે, જેનાથી સલામત ઓપરેશન નક્કી થાય છે.

સેટોન એટલે શું?

નળીમાંથી પસાર કરીને ઢીલો બાંધેલો નરમ દોરો. તે નળીને વહેતી રાખે છે અને છેલ્લું પગલું નક્કી થાય ત્યાં સુધી સ્નાયુને સલામત રાખે છે.

શું ઓપરેશનથી મળ રોકવાની ક્ષમતા પર અસર થશે?

ફિસ્ટુલોટોમીથી ખુલ્લી થતી નીચી નળીમાં બહુ ઓછો સ્નાયુ સામેલ હોય છે. ગેસ થોડો સરી શકે છે, અને સંમતિ પહેલાં આ જોખમ તમને સમજાવાય છે.

શું ભગંદર ફરી થઈ શકે?

થઈ શકે, ખાસ કરીને જટિલ નળીમાં. ઓપરેશન પહેલાં નળીની કાળજીપૂર્વક તપાસ કરવાથી એ શક્યતા ઘટે છે.

ક્યારે શંકા કરવી કે આ સાદું ભગંદર નથી?

ગુદામાંથી લોહી સાથે શૌચની ટેવમાં ફેરફાર, વજન ઘટવું, પેટના દુખાવા સાથે ઝાડા, કે ન રૂઝાતો ઘા હોય તો ડૉક્ટરને જલદી મળો.

ડૉ. હર્ષ શાહ ક્યાં મળે છે

ડૉ. હર્ષ શાહ — ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, વાસણા, અમદાવાદ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ, ડૉ. જીવરાજ મહેતા માર્ગ, વાસણા, અમદાવાદ 380007.
પરામર્શ, રિપોર્ટ અને સ્કેનની સમીક્ષા, ઓપરેશન અને ફોલો-અપ. OPD સોમવારથી શનિવાર, સવારે 9 થી સાંજે 5.
એપોઇન્ટમેન્ટ: +91-63555-64601 · +91-63590-11009 · હોસ્પિટલ 079-2663 6363
હોસ્પિટલની દિશા · WhatsApp +91-63555-64601

ગુદા પાસેની ગાંઠમાંથી વારંવાર પરુ નીકળે છે કે તે ફરી ઊપસે છે? આવતા પહેલાં MRI, રિપોર્ટ કે અગાઉની દવાની ચિઠ્ઠી સાથે રાખો. પછી પહેલી મુલાકાત એ જ વાતો ફરી પૂછવાને બદલે સારવારના plan પર જાય છે. ફોન કરો +91-63555-64601 · WhatsApp પર પૂછો

Book on WhatsApp દબાવવાથી તમારા ફોનમાં WhatsApp ખુલવાની શક્યતા છે.

Get health updates from Dr Harsh Shah on WhatsApp

Swasth Parivar: every week, practical advice on recovery, diet and warning signs. No advertising. Stop any time.

Your number is used for these updates and for the clinic to reach you. It is never sold or passed on. To stop, reply STOP on WhatsApp.

Dr Harsh Shah, Gastro, Cancer & Laparoscopic Surgeon, Ahmedabad
Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.